Common Mistakes7 phút đọc

Make và do: quy tắc mà không ai dạy cho đúng

Thầy cô viết make và do lên bảng rồi đưa cho bạn một quy tắc. Sau đó bạn gặp "make the bed" và "do your hair", và quy tắc ấy lặng lẽ sụp đổ.

A teacher pointing at a tidy classroom diagram, beside a puzzled learner between a made bed and a hairdresser's chair.

Plate IA teacher pointing at a tidy classroom diagram, beside a puzzled learner between a made bed and a hairdresser's chair.

Để tôi vẽ ra một bức tranh . Nhiều năm trước, bạn đang ngồi trong một lớp tiếng Anh. Thầy cô viết make và do lên bảng rồi nói đại ý: "Chúng ta dùng make để tạo ra thứ gì đó và do cho các hoạt động." Ai cũng gật đầu. Nghe có lý. Nghe như một quy tắc.

Rồi bạn rời lớp học và tiếng Anh lập tức bắt đầu phá nó. Bạn make your bed, nhưng bạn đâu có tạo ra một cái giường. Bạn do your hair, nhưng tóc bạn rõ ràng đang được tạo thành một kiểu nào đó. Bạn make a phone call, mà gọi điện thì rõ là một hoạt động. Và đâu đó ngoài kia, câu "I did a mistake" đang chờ bật ra khỏi miệng bạn trong một cuộc họp quan trọng.

Nếu bạn cũng vậy thì chào mừng bạn. Không chỉ mình bạn như vậy , và bạn bị dạy sai không phải vì thầy cô dở. Bạn bị dạy sai vì "quy tắc" ai cũng dạy chỉ đúng khoảng 60%, và một quy tắc đúng 60% còn tệ hơn không có quy tắc nào. Tôi dạy tiếng Anh hơn chín năm, và make vs do gần như tuần nào cũng xuất hiện. Vậy hôm nay ta sẽ sửa cho đúng. Không phải bằng một quy tắc hoàn hảo, vì không có cái nào cả . Mà bằng thứ tốt hơn: một chiến lược trung thực.

01 · Ý chính

Ý chính

Đây là sự thật sẽ giúp bạn khỏi mất hàng tháng bối rối:

Có một xu hướng chung chung, và tôi sẽ nói ngay sau đây. Nhưng kỹ năng thật sự là biết rằng tiếng Anh nói make a decision và do the dishes cũng giống như việc tiếng Anh nói heavy rain chứ không nói strong rain. Đây là các cụm từ kết hợp, tức những cặp từ cố định, và người bản xứ học chúng bằng cách nghe hàng nghìn lần, không phải bằng cách áp dụng quy tắc.

Đây thật sự là tin tốt. Nó có nghĩa là bạn có thể thôi cố suy luận ra đáp án giữa chừng một câu (cách đó không bao giờ hiệu quả và luôn gây ra khoảng ngừng hoảng hốt nhỏ ấy) và bắt đầu học khoảng hai mươi cụm từ dùng được cho gần hết đời sống hằng ngày.

Còn xu hướng chung chung kia, vì nó cũng giúp ích như một phỏng đoán ban đầu : make nghiêng về việc tạo ra hoặc làm ra một kết quả , còn do nghiêng về việc thực hiện một hoạt động hoặc nhiệm vụ , nhất là công việc và việc nhà. Chỉ là phỏng đoán ban đầu. Không phải định luật. Tiếng Anh vẫn sẽ phản bạn đều đặn, và khi đó không phải bạn thất bại. Tiếng Anh vốn là vậy: một ngôn ngữ rõ ràng đã đi dự quá nhiều bữa tiệc và mượn chữ của mọi người ở tất cả những bữa tiệc đó.

At a lively British house party, one couple dances together while a learner watches and records the pairing in a notebook.
At a lively British house party, one couple dances together while a learner watches and records the pairing in a notebook.

02 · Những cụm từ kết hợp thật sự quan trọng

Những cụm từ kết hợp thật sự quan trọng

Thay vì một quy tắc , hãy học những cụm từ này theo nhóm. Nhóm có chủ đề nhớ lâu hơn nhiều so với danh sách theo thứ tự chữ cái.

Nhóm 1: MAKE cho quyết định, kế hoạch và những lời bật ra từ miệng bạn.

  • I need to make a decision by Friday.
  • We should make a plan for the weekend.
  • Can I make a suggestion?
  • Sorry, I made a mistake.
  • He made a promise and actually kept it.
  • Stop making excuses and make an effort.

Hãy để ý quy luật ẩn ở đây: rất nhiều cụm từ với make nói về việc một thứ xuất hiện mà trước đó chưa có. Trước đó không có quyết định nào. Giờ có một quyết định. Bạn đã tạo ra nó.

Nhóm 2: DO cho công việc, nhiệm vụ và những thứ bạn không muốn làm.

  • I still have to do the dishes.
  • She's doing her homework.
  • I did the shopping on the way home.
  • Can you do me a favour?
  • We're doing some research before we buy.
  • I need to do the laundry. Again. Somehow always again.

Nếu nó giống một việc vặt, một bổn phận, hay một việc trong danh sách , thì rất thường là do. Đây là góc đáng tin nhất của cả hệ thống, nên cứ tận hưởng.

Nhóm 3: Những kẻ phản bội. Đây là những cụm từ bỏ qua lý lẽ, và chúng cần được chú ý đặc biệt chính vì đây là những cụm từ bạn sẽ dùng sai.

  • You make the bed (không tạo ra gì, vẫn là make).
  • You make money (đúng vậy, dù bạn phải làm việc để có nó).
  • You make friends (bạn đâu có chế tạo họ trong xưởng, nhưng thôi kệ).
  • You do your hair, do your nails, do your makeup.
  • You make a phone call but do a course.

Đừng đi tìm lý do . Chẳng có lý do nào cả. Tôi từng có một học viên mất hai mươi phút để dựng một lời giải thích mang tính triết học về việc vì sao người nói tiếng Anh make money. Giả thuyết của anh ấy rất đẹp. Nó cũng vô dụng, vì cụm từ kế tiếp đã phá nó. Hãy học những kẻ phản bội như các cụm từ cố định rồi tiếp tục cuộc sống của bạn .

03 · Các mẹo nhớ

Các mẹo nhớ

Mẹo 1: Câu hỏi "trước đó nó có tồn tại không?"

Khi bạn có thời gian suy nghĩ (lúc viết email, không phải lúc nói), hãy hỏi: thứ này có tồn tại trước khi tôi hành động không? Một quyết định, một cái bánh, một lỗi sai, một tiếng động, một lời hứa: không thứ nào tồn tại cho đến khi bạn tạo ra chúng. Đó là lãnh địa của make. Chén bát, bài tập về nhà, việc đi chợ: chúng vốn đã nằm đó chờ bạn. Đó là do.

Mẹo này đúng khoảng 80% số lần , và trong thế giới make/do thì đó là điểm số xuất sắc .

Mẹo 2: Học cả cụm từ, không học riêng động từ

Đây là mẹo giải quyết vấn đề vĩnh viễn. Đừng bao giờ ghi decision một mình vào sổ. Hãy ghi make a decision. Đừng ghi favour. Hãy ghi do someone a favour. Khi cả cụm từ nằm trong trí nhớ như một khối, bạn không phải chọn gì ở tốc độ nói , nên cũng không có lỗi nào để mắc. Động từ đúng đã đi kèm sẵn , miễn phí.

Mẹo 3: "Do" cho những hoạt động mơ hồ

Khi hoạt động mơ hồ hoặc không được gọi tên, tiếng Anh mặc định dùng do: What are you doing?, I didn't do anything all weekend, Do something! Nếu bạn không gọi được tên hoạt động, bạn không thể make nó. Bạn do nó.

A learner studies a neatly made bed, a hairbrush and a ringing telephone arranged beneath an unreliable classroom chart.
A learner studies a neatly made bed, a hairbrush and a ringing telephone arranged beneath an unreliable classroom chart.

04 · Chỗ nó trở nên lộn xộn (nói ngắn thôi)

Chỗ nó trở nên lộn xộn (nói ngắn thôi)

Vài chú thích thành thật, rồi tôi sẽ dừng, vì mục tiêu là sự tự tin, không phải sự đầy đủ.

Tiếng Anh Anh và tiếng Anh Mỹ thỉnh thoảng khác nhau. Người Anh thường have a shower còn người Mỹ take a shower, và cả hai đều nhìn "make a shower" như thể bạn vừa đề nghị điều gì bất hợp pháp. Ngoài ra, make còn có một nghĩa hoàn toàn riêng là bắt ai làm gì (she made me apologize), đó là bài học khác cho một ngày khác. Và trong lối nói rất thân mật bạn sẽ nghe những câu như "let's do lunch", phá vỡ mọi điều tôi đã nói, vì tiếng Anh thân mật thích phá mọi thứ.

Trừ khi bạn đang viết luận văn ngôn ngữ học, bạn chỉ cần biết những điều này tồn tại rồi đi tiếp.

05 · Những lỗi thường gặp

Những lỗi thường gặp

Lỗi 1: "I did a mistake." Lỗi kinh điển. Phải là made a mistake, luôn luôn. Lỗi này đáng luyện cho đến khi thành tự động, vì có lẽ đây là lỗi make/do phổ biến nhất trên đời.

Lỗi 2: "Make my homework." Bài tập về nhà là một việc nằm trong danh sách của bạn, nên bạn do homework. Việc nhà và các việc vặt nói chung cũng vậy.

Lỗi 3: "Do a decision." Quyết định thì được tạo ra, nên bạn make a decision. Cùng họ: make a choice, make up your mind.

Lỗi 4: Dịch từ tiếng mẹ đẻ của bạn. Nhiều ngôn ngữ dùng một động từ cho cả hai việc, hoặc chia chúng theo cách khác. Tiếng Việt, với từ "làm", là một ví dụ. Nếu bạn dịch thẳng, bạn sẽ mang hệ thống của tiếng mẹ đẻ vào tiếng Anh, và tiếng Anh sẽ từ chối món hàng đó. Hãy học thẳng các cụm từ tiếng Anh.

Đừng quá khắt khe với bản thân về những lỗi này. Tôi đã nghe "did a mistake" từ những học viên nói tiếng Anh vốn rất giỏi. Đó là khoảng trống từ vựng , không phải thất bại về ngữ pháp.

A learner sits at a table pairing odd single socks from an open notebook with their matching partners, a small tidy stack of completed pairs beside her.
A learner sits at a table pairing odd single socks from an open notebook with their matching partners, a small tidy stack of completed pairs beside her.

06 · Thử ngay hôm nay

Thử ngay hôm nay

Bốn câu hỏi nhanh. Đáp án ở cuối bài, đừng cuộn xuống xem trước, tôi tin bạn.

1. Could you _______ me a favour and open the window? 2. We finally _______ a decision about the wedding. 3. I can't come out tonight, I have to _______ the laundry. 4. Don't worry, everyone _______ mistakes.

Và một bước thực hành : mở sổ từ vựng của bạn và tìm mọi danh từ đứng một mình cần make hoặc do. Nâng mỗi từ lên thành cả cụm từ. Decision trở thành make a decision. Năm phút, và bạn đã xử lý xong toàn bộ chủ đề này.

07 · Quy tắc chưa bao giờ là điểm chính

Quy tắc chưa bao giờ là điểm chính

Quay lại lớp học nơi mọi chuyện bắt đầu. Thầy cô không nói dối bạn. "Make tạo ra, do thực hiện" là một phỏng đoán ban đầu khá ổn. Vấn đề là giả vờ đó là một quy tắc bạn tính được ngay lúc nói , trong khi thật ra nó là một tập hợp các cặp từ bạn thấm dần từng cụm từ một .

Và thành thật mà nói, đây là điều nằm sau hầu hết các "vấn đề ngữ pháp" ở trình độ của bạn. Lỗi thường không nằm ở ngữ pháp của bạn. Nó nằm ở việc học từ riêng lẻ thay vì học cả nhóm nhỏ chứa chúng, rồi không ôn đủ để cặp từ đúng trở thành tự động.

Hai mươi cụm từ. Cả trận đánh chỉ có vậy. Đến cuối tuần sau bạn có thể thuộc làu chúng.

Đáp án: 1. do 2. made 3. do 4. makes

WordCat dạy make, do và mọi động từ khác bên trong các cụm từ kết hợp thật, rồi cùng bạn ôn lại vào đúng lúc để cặp từ đúng trở thành tự động. Dùng thử tại wordcat.app.

Key phrases

45

Take the chunks with you

Words + collocations + honest grading = real progress.

  • Let me paint a picture Để tôi vẽ ra một bức tranh
  • make a phone call gọi điện thoại
  • You are not alone Không chỉ mình bạn như vậy

+ 42 more

Andrew Campbell

Andrew Campbell

Founder of WordCat. Building tools to help people learn English faster.

Get the newsletter

One short email per week with new posts and language-learning tips. No spam.